Mundu multipolar baterantz

- Errusia berriaren gakoa

SESBren deuseztapenetik sorturiko Errusia erraldoi bat da lurraldearen hedadurari eta demografiari dagokionez; halere, jasaten dituen barne-arazoen larritasuna dela eta, bere sinesgarritasuna arriskuan dago nazioarte mailako potentzia bat izateari dagokionez:

:       - Krisi ekonomiko gero eta handiagoa, prezioen gorakadarekin eta hiritarren erosteko ahalmenaren galerarekin, horrek gizartearen pobretze orokor bat eragiten duelarik. 

      - Mafia eta gaizkile erakunde antolatuen ugalketa, boterea kinka larrian jarri eta ekonomia kontrolatzen dutenak, nazioaren suspertzea eragotziz.       - Sentimendu nazionalisten gorakada, bai errusiar herriaren aldetik eta baita herrialde guztiko gutxiengo etnikoen aldetik ere, emaitza gisa zenbait gatazka armatu sortarazi dituena, Txetxeniakoa adibidez. 

      - Istripu nuklearren arriskua eta Errusiaren armategi atomiko ugaria seguru mantentzea oso garesti irteten delako.

   - Europar Batasuna: erraldoi ekonomikoa, nano politikoa Europar Batasuna, 1999 urtearen amaieran hamabost estatuk osatua, munduko hirugarren potentzia ekonomiko bihurtu zen Estatu Batuak eta Japoniaren ondoren. Halere, garapen industrial eta ekonomiko harrigarri hori ilundua geratu da EBak nazioarte mailan erakutsi duen pisu politiko urriagatik. Honen kausen artean aipa daitezke:

       - Kanpo-politika komun bat ez egotea: EBeko Estatu bakoitzak bere interesak defendatzen ditu nazioarte mailan, eta batasun falta horrek eraginkortasuna kentzen dio europar diplomaziari.

       - Erabakigarritasun-falta nazioarteko krisien aurrean; nabarmen geratu zen hori Bosnia-Herzegovinako gerran, EB ez baitzen konponbide negoziatu bat inposatzeko gai izan. Beste horrenbeste 2003an, Iraken aurkako gudari dagokionez, Estatu kideak ez ziren jarrera bateratu bat aurkezteko gai izan: Erresuma Batua eta Espainia, Estatu Batuei jarraituz, Iraki erasotzeko erabakiaren alde agertu ziren bitartean, Frantzia eta Alemania, beste hainbat herrialderekin batera eskuartze armatuaren aurka jarri ziren.

       - Erabateko mendetasuna Estatu Batuen kanpo-politikaren aurrean, batez ere NATOn jarduerarekin erlazionaturiko gaietan.

  - Txina: erreforma ekonomikoa eta immobilismo politikoa Etorkizuneko potentzia nagusietako bat lez ikusten da Txina. Horretarako, hazkuntza ekonomiko oso azkar bat bere alde dauka nahiz eta oraindik nazio aberatsenen mailatik urruti dago, Txina merkatu-ekonomian sartu izana ez da, halere, herrialdeak jasaten dituen arazo guztien panazea. Hona hemen arazo horien artean larrienak:

       - Produkzio-baliabide zaharkituak.

       - Azpiegitura eskasia.

       - Desoreka ekonomiko garrantzitsuak kostaldearen eta barrualdearen artean.

       - Geldialdi politikoa. 

      - Giza eskubideen zapalkuntza. 

      - Superpopulazioa.

 

Sobietar Batasuneko krisialdia

- GORBACHOV AGINTEAN:    1985ean bat SESBren aldaketa politiko, ekonomiko eta sozialaren protagonista bihurtu zen.potentzia sozialista nagusia benetan egoera larrian aurkitzen zen:

• Krisialdi ekonomiko eta produktiboa.
• Industria zaharkitua eta lehiakortasunik gabea.
• Horniketarako zailtasunak.
• Gastu militar gero eta handiagoa.
• Sistema politikoaren motelaldia.

- ALDAKETAK: perestroika eta glasnost.    Gorbachoven agintaldiak irekidura politikoko (perestroika) aro baten hasiera markatu zuen, aldakuntza-erreforma handiguratsu bat martxan jarriko zuena:     – Estatuaren enpresen legea: enpresa publikoko zuzendariei autonomia handiagoa ematen zien.     – Glasnost, edo gardentasun informatiboa: sobietar sekretismoaren eta prentsa-zentsuraren amaiera esan nahi zuen.     – «Pentsamolde berria» edo Estatu Batuekiko distentsioranzko itzulera, ondorio gisa desarme-itun garrantzitsuen izenpetzea ekarriko zuena.     – Disidente garrantzitsu askoren birgaitze politikoa, adibidez, Andrei Sajarovena. Aldakuntza aplikatzeko epelkeria zela eta, inor gutxi geratu zen konforme, eta Gorbachovek bere politikaren kontrako bi talderi aurre eman behar izan zien:

• Kontserbadoreak, edo SESBeko Alderdi Komunistako sektore kontinuista, perestroika beren botere posizioarentzako mehatxu gisa ikusten zutenak.
• Erreformistak, erabateko aldakuntzaren eta sistema politiko demokratiko eta merkatu-ekonomiaren ezarpenaren aldekoak.

- AZKEN KRISIALDIA:     Mijail Gorbachovek gobernatu ahal izateko, txandaka, erreformistena eta kontserbadoreena laguntza behar izan zuen. SESBren zatiketa hainbat arrazoiren ondorioz azkartu zen:

• Hainbat errepubliketan talde nazionalisten garaipena hauteskundeetan.
• Boris Yeltsin populistaren garaipena, Gorbachoven aurkako politikaria, eta erreforma azkarren aldekoa.
• Errusiaren porrot ekonomikoa, bere erorketan SESBeko estatu satelite guztien finantzak ere hondamenera eraman zituena.

- BLOKE KOMUNISTAREN EBOLUZIOA:     Antzinako ekialdeko blokeak ez zuen iraun superpotentziaren erorketaren ondoren.Baina denek bideratu zituzten beren ahaleginak erregimen demokratikoak ezartzeko. Kasu aipagarrienak hauek izan ziren:

Errusia: era guztietako arazoen zamapean, kostata lortuko zuen bere eragina mantentzea antzinako SESBetik sorturiko estatu berri batzuetan.

Alemania berriro batu zen berrogei urtetik gora zatiturik egon ondoren.

Txekoslovakia, era baketsuan zatitu zen bi estatutan (Txekiar Errepublika eta Eslovakia).

Jugoslavia bost estatutan zatitu zen: Kroazia, Eslovenia, Bosnia-Herzegovina, Mazedonia eta Jugoslavia (Serbia eta Montenegroko errepublikek osatua).

Georgia, Azerbaijan eta Armenian izaera nazionalistako gatazka armatuak jasan zituzten.

Herrialde batzuek sistema komunista mantendu zuten, adibidez, Vietnamek, Ipar Koreak edo Kubak, beren ekonomia ahulduek etorkizunerako   merkatu-sistemaranzko aldaketa iragartzen bazuten ere.

- Chernobyl.     1986an, Ukrainan, Chernobyleko zentral atomikoaren lau erreaktoreetako batean leherketa bat gertatu zen eta ondorioz izugarrizko erradioaktibitate-kantitatea igorri zen atmosferara. Istripu nuklear honen ondorioak, segur aski sekula gertatu den larriena, askotarikoak izan ziren: nekazaritzarako lurren poluzioa eta pertsonen osasunean eragindako kalteak alde batetik; eta bestetik, nabarmen geratu zirela sobietar programa atomikoen segurtasun-falta eta politika informatikoko sekretismoaren iraupena, istripu hau ezkutuan gordetzen ahalegindu baitziren

Krustxev NBE-an

Identifikazioa:

-         Gaiaren zehaztasuna: Krustxevek ONU-ra eginiko bisita.

-         Argzkiko pertsonaia: Krustxeve, Sobietar Batasuneko buruzagia.

-         Data: 1960.

-         Lekua: NBE. Estatu Batuak.

  Iruzkina:

         Gerra hotza 1945 eta 1989 bitarteko nazioarteko harremanak zehazten ditu. Bi superpotentziak, Estatu Batuak eta Sobietar Batasuna etengabeko tentsio dinamikan sartu ziren eta handik gutxira tentsio hori mundu guztira zabaldu zen.

         50 hamarkadaren erdialdera beste izaera bat hartzen hasi zen. Bakezko bizikidetasuna deiturikoa. Estatu Batuak eta Sobietar Batasuna etsaiarekin bizi beharrra zegoela jabetu ziren, eta hobe zela gerra nuklearra eragin zezaketen liskarrak gainditzea.

         Armamentu lehia oso azkar gertatu zen. 1949tik aurrera, SESB-k bere lehen bonba atomikoa sortu zuen. 1952an, estatubatuarrek hidrogenozko bonba , 1957an, Sobietar Batasunak lehen satelite artifiziala ipini zuen orbitan. Gertakari guztien ondorioz, Estatu Batuen lurraldeari erasotzea erraza zela agerian gelditu zen. 19598an Estatu Batuek aurrea hartu zuten itsaspeko atomikoak egin zituztelako. Estatu Batuen monopolio nuklearra galdu zuten, eta gera atomikoaren beldurra benetakoa bilakatzen hasi zen.          Bi blokeak konturatu ziren beharrezkoa zela nazioarteko topaguneak sortzea lehia nuklearra kontrolatzeko. Beldur nuklerra izan zen 60ko hamarkadatik aurrera armak mugitzeko nazioarteko lehen Biltzarraren oinarri nagusia. 1959an, Krustxevek bisita egin zuen Estatu Batuetara: horrek eta  1960ko Parsiko goi bilerak bi superpotentzi handien arteko hurbilketa eragin zuen. Hala ere, bakezko bizikidetasuna ez zen nahikoa izan armamentu lehia bertan behera uzteko.

        Stalinen heriotzak eta Eisenhower Estatu Btauetako presidente izendatzaileak zenbait aldaketa eragin zituzten. Eisenhower Truman baino errealistagoa eta pragmatikoagoa zen. 1956ko SBAKren XX. Biltzarrean, Krustxevek estalinismoari gehiegikeriak gaiztetsi eta bakezko bizikidetasuna doctrina aldarrikatu zuen.       

Kubako misilen krisia.

IDENTIFIKAZIOA:

 Maparen izenburua: kubako misilen krisia.

 Azaltzen diren elementuak: kuba, Estatu Batuak, Kanada eta Mexiko. Mapa honetan, Kuban dauden misilak azaltzen dira, Estatu Batuetara zuzenduz.

 IRUZKINA:

 Koreako eta Berlingo gatazken ondoren, bi superpotentzien arteko krisiak jarraitu egin zuen. Bakesko bizikidetasuna deituriko fasean zegoen gerra, negoziazioak burutu zitezkeela uste baitzen. Baina tartean, Koreako misilen gerra eta Vietnamgo gerra eman ziren.

 Kubako misilen krisiak askoz tentsio handiagoa eragin zuen. 1961eko apirilean, Cochinos Badian lehorreratu ziren Fidel Castro agintetik kentzeko asmoz. 1962an, Sobietarrak Estatu Batuen erdira seinalatzen zuten misilak ipintzen hasi ziren Kuban. Estatu Batuetako Segurtasun Kontseilu Nazionalak hiru aukera aztertu zituen: bonbardatzea, lehorreratzea, edo uhartea blokeatzea. Azkenik, Kennedy presidenteak hirugarren aukera hautatu zuen. Bi superpotentzien arteko harremanak tentsiorik gorenera iritsi ziren, eta holokausto nuklearraren beldurra mundu osora hedatu zen. Azkenean, Krustxevek atzera egin eta Kubara arma nuklearrez beteta zihoazen gerraontziei itzultzeko agindua eman zien.

 1963an Washingtonem eta Moskuren arteko telefono gorri ezaguna ezarri zuten, hau da, bi superpotentzietako buruzagien arteko komunikazio sistema zuzena, krisi egoerei irtenbide negoziatuak aurkitzeko.

Gerra Hotza, blokeen erakunde nagusiak eta gatazkak.

- Identifikazioa:

        - Izenburua: Blokeen erakunde nagusiak eta blokeen arteko krisi nagusiak.

         - Elemento geografikoa: Mundu osoko mapa.

         - Mapako izenak: Estatu komunistak, Estatu Batuak eta bere aliatuak eta gerra eta krisi garrantzitsuak gertzen dira. Hain zuzen ere, Kuba, Berlin, Grezia, Korea eta Vietnam. Itunak ere agerzten dira, OTAN (Ipar Atlantikoko Itunaren erakundea 1949), Bagdadeko ituna (1955), Varsoviano ituna (1955) eta OTASE (Asiako hegoakialdeko Itunaren erakundea, 1954). 

 - Iruzkina:

          1945 eta 1989 bitartean bi superpotentzi nagusitu ziren, SESB eta Estatu Batuak. Etengabeko tentsio dinamikan sartu ziren eta gero mundu osora zabaldu zen tentsioa. Tentsio goreneko uneak tokian tokiko gatazken bidez gainditu ziren. Eraso estrategikoak indartu ziren, mehatxu militarrak, norgehiagoka militarra eta gerra ekonomikoa.

          Berlingo krisia izan zen gatazka nagusi bat. Berlin hiria lau zatitan egin zen, soibietarra (komunista) eta beste aldean Frantzia, Britania Handia eta Estatu Batuak (kapitalistak). Azken hirurek, Alemaniako Errepublika Federala sortu zuten eta sobietarrek blokeatu egin zuten. Baina mendebaldeko aldea aire zubi bidez hornitu zuten. Sobietarren aldea, Alemaniako Errepublika Demokratikoa bihurtu zen.         

      Korea ere gatazka toki nagusi bat izan zen. Tropa sobietarrak Mantxurian zehar sartu ziren Korean eta Japoniaren porrotaren ondorioz, bi zatitan banatu zen: Iparraldean sobietarrak eta hegoaldean estatubatuarrak. Ipar Koreak hego korea inbaditu zuen, gero NBE Segurtasun kontseiluak Estatu Batuei baimena eman zion indar batzuekin Hego Koreako gobernuaren alde egiteko. Estatu Batuek ez zuten nai komunismoa hedatzen astea.

         Kuba, beste gatazka leku bat izan zen. Cochinos badian, estatubatuar batzuk lehortaratu ziren Fidel Castro boteretik kentzeko asmos. 1962an, sobietarrak Estatu Batuen erdi-erdira seinalatzen zuten misilak ipintzen hasi ziren Kuban. Bi superpotentzien harremanak tentsio gorenean zeunde eta holokausto nuklearraren (alkarri misilak jaurtitzea) beldurra mundu osora zabaldu zen. 1963an, Washingtonen eta Moskuren arteko telefono gorria ezarri zuten, hau da, bi superpotentzietako buruzagien arteko komunikazio sistema zuzena, krisi egoerei irtenbide negozioatuak aurkitzeko.

                     Vietnameko gerra oso garrantzitsua izan zen. Estatu Batuek ez zuten Vietnamen erregimen komunistarik nahi. Vietmamekoak Estatu Batuen aurkako jarrera azaldu zuten eta 1960an Hegaoldeko Vietnamgo Askapen Nazionalerako Frontea sortu zen. 1965ean, gerra Laosera zabaldu ze eta ondoren Kanbodiara. Gerrillak gero eta hedatuagoak ziren eta estatubatuarrak ohartzen hasi ziren gerra galduko zutela , gainera Estatu Batuetan gerrern aurkako mugimenduak indar handiagoa hartu zuten. 1973ko Vietnami buruzko Parisko biltzarrean estatubatuarren esku hartze militarraren amaiera onartu zuten.           Hau horrela, blokeak oinarri batzuk jarri zituzten. Mendebaldeko blokeak, Marshall plana, hau da diru laguntzen bidez beste herralde batzuetan base militarrak jarri zituen. Beste aldetik, NATO 1949an sortutako aliantza militarra. Ekialdean ere antzeko zerbait sortu zuten: COMECON, integrazio ekonomikoko sistema eta Varsoviano ituna, bloke komunistaren aliantza militarra sortu zituzten.

Nazio Batuen Erakundea

- Identifikazioa:

     - Gaiaren zehaztasuna: Nazioen erakundea.

     - Argazkiko pertsonen edo kolektiboen identifikazioa:

   33 kide batu ziren eta beste 113 gonbidatu zituzten. Alemania, Turkia eta komunistak ez ziren erakundean sartu. Alemaniak gerra galdu zuelako eta Turkia Alemanairen aliatua zelako. 

    - Data: 1919-ko ekainaren 28an sortu zen.

     - Lekua: Ginebra, Suiza. 

 - Azterketa: 

         Argazki honetan, herrialde bakoitzeko ordezkariak agertzen dira. Gela batean daude, eta gela horretako mahaia “U” formakoa da zeren estabaidatzeko elkartzen dira, ondorioz beharrezkoa da denen aurpegiak ikustea.

  - Iruzkina:         Lehen Mundu Gerra bukatu zenean, Estatu Batuek, Frantziak, Britania Handiak eta Italiak Nazioen erakundea sortu zuten bakea zihurtatzeko beraien artean. Alemania nahiz eta herrailde galtzailea izan beranduago sartu zen erakundean baina Hitlerrek boterea hartu zuenean, Alemania erakundetik atera zuen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean Nazioen erakundea suntsituta egratu zen.        1945eko ekainaren 26an, Nazio Batuen Erakundea (NBE) sortu zen San Frantziskoko konferentzian. Hiru idea nagusi ziren erakunde berrien oinarriak: munduko bakeari eustea, giza eskubideak defendatea eta munduko herri guztiei berdintasuna onartzea. Azken ideia hori bereziki garrantzitsua izan zen, gerra aurreko egitura kolonialak aldatzea eskatzen zuelako. Hala ere, berrogeita hamar herrialdek sinatu zuten erakundearen sorrera gutuna.      Gaur egun, 192 kide daude Nazio Batuen Erakundean. Santa Sede eta Taiwan ez daude. Banki-moon da buruzagia, Hego Koreakoa eta 2007-ko urtarrilaren 1tetik dago boterean.

Bigaren Mundu Gerra. Vichy-ren erregimena.

- Identifikazioa:

      - Data: Bigarren Mundu Gerra. 

      - Egilea eta igorlea: Vichy-ren erregimena. (Frantzia) 

      - Gai nagusia: Vichy-ren erregimenaren alde egitea kartel honen bidez.

      - Hartzailea: Frantziako herritarrak.

  - Azterketa:

         Kartel honetan, Franztiako bi bandera daude et ahorren erdian, Philippe Pétain mariskalaren argazkia. Poste antzeko batean daude etra goian “familia, aberria eta lana” idatzita. Azpian, herritarrak agertzen dira bizitza idealizatu batean, irribarrea ahoan, lana, umeak jolasean… 

  - Iruzkina:

         Bigarren Mundu Gerran, Alemanek Ardenetan armada frantsesa ustekabean harrapatu zuten, eta hortik aurrera alemanen aurrerapena geldiezina izan zen. Weygand-eko defentsa lerroa apurtuta, alemanen tropek Paris hartu zuten ekainaren 14an. Ekainaren 22an, frantsesek armistizioa eskatu zioten alemanei. Copiegne-n sinatu zuten armistizioari esker, Alemaniak Alsazia eta Lorena berrsekuratu zituen, eta Atlantikoko kostaldea eta iparraldea bereganatu zituen; hego-erdialdean, Vichyko gobernu kolaborazionista ezarri zen. 

        Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean Nazismoa desagertu egin zen.